Χαρά Μπάζιου: Μαθαίνω τα δένδρα και τα φυτά της πόλης μου, Κυπαρίσσι το διαχρονικό

Γράφει η Χαρά Μπάζιου

Το κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens, Italian cypress) είναι ένα αειθαλές κωνοφόρο δένδρο με σκούρο πράσινο φύλλωμα και πολύ πυκνή κόμη.

Το ύψος του φτάνει συνήθως τα 20 μέτρα ενώ μπορεί να φτάσει και πάνω από τα 35. Αναπτύσσεται αργά και ζει πολλά χρόνια. Ίσως και 2000!!

Τα φύλλα του είναι μικρά και λεπιοειδή. Φύονται σε πυκνή διάταξη και αλληλεπικαλύπτονται σαν «κεραμίδια». Ο καρπός του είναι το γνωστό «κυπαρισσόμηλο».

Ο κορμός του είναι ευθύς και με κλαδιά που ξεκινούν σχεδόν από την βάση του.

Ανάλογα με τη μορφή της κόμης του, διακρίνονται δυο μορφές :

α) Το ορθόκλαδο ή «αρσενικό» κυπαρίσσι με κόμη στενή, κωνική έως στηλοειδή και με κλαδιά που αναπτύσσονται σχεδόν κατακόρυφα ή σε οξεία γωνία με τον κορμό.

β) Το οριζοντιόκλαδο ή «θηλυκό» κυπαρίσσι με κόμη ακανόνιστη, πλατιά, πυραμιδοειδή και κλαδιά που αναπτύσσονται λίγο –πολύ οριζόντια.

Έχει καταγωγή από την Ανατολική Μεσόγειο, αλλά χάρη στην ομορφιά και την κομψότητά του, αλλά και την ποιότητα της ξυλείας του καλλιεργείται από τους αρχαίους χρόνους και στην Κεντρική Μεσόγειο, περισσότερο

στην Ιταλία και ειδικά στην Τοσκάνη και για τον λόγο αυτό είναι γνωστό και ως «κυπαρίσσι της Τοσκάνης». Η συνύπαρξη εξάλλου κυπαρισσιών με ελιές σε Ρωμαϊκούς κήπους είναι μια από τις πιο αντιπροσωπευτικές εικόνες Μεσογειακού αστικού τοπίου και από τους πιο αρμονικούς συνδυασμούς χρωμάτων και σχημάτων.

Σύμφωνα με τον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο του 5^ου π.Χ. αιώνα, ο Κυπάρισσος ήταν ένας όμορφος νέος από την Κέα με αριστοκρατική καταγωγή, ευνοούμενος του θεού Απόλλωνα, ο οποίος του είχε χαρίσει ένα εξημερωμένο ιερό ελάφι για συντροφιά. Μια καλοκαιρινή μέρα με πολύ ζέστη ο Κυπάρισσος είχε πάει για κυνήγι στο δάσος. Το αγαπημένο του ελάφι ήταν ξαπλωμένο στην σκιά και ο όμορφος νέος νομίζοντας ότι ήταν κάποιο θήραμα, σήκωσε το δόρυ του, το σημάδεψε και το σκότωσε.

Μόλις συνειδητοποίησε την πράξη του, απαρηγόρητος και απελπισμένος παρακαλούσε τους θεούς να πεθάνει και να κυλούν τα δάκρυά του αιώνια. Ο Απόλλωνα τον λυπήθηκε και τον μεταμόρφωσε στο ομώνυμο δένδρο αφιερωμένο στον θεό του Άδη, Πλούτωνα. Το δένδρο με το σκούρο πράσινο χρώμα έγινε το σύμβολο της θλίψης, με την κορυφή του να συμβολίζει το δόρυ και τους καρπούς του τα κρυσταλλωμένα δάκρυα του Κυπάρισσου.

Άλλοι συγγραφείς συνδέουν το όνομα του δένδρου (cypress) με το νησί της Κύπρου (Cyprus) εξαιτίας της αφθονίας των κυπαρισσιών που υπήρχαν παλιά στην περιοχή.

Οι αρχαίοι Έλληνες μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου τους προσώπου, κρεμούσαν κλαδιά κυπαρισσιού στις εξώπορτες των σπιτιών τους, στόλιζαν με αυτά τα σώματα νεκρών και έκαιγαν πάνω τους τις νεκρικές σωρούς.

Η Μελπομένη, η μούσα της τραγωδίας, εικονίζεται συχνά στολισμένη στο κεφάλι με στεφάνι από κλαδιά κυπαρισσιού, προβάλλοντας έτσι τον θλιβερό χαρακτήρα της τραγωδίας.

Το σκήπτρο του Δία, ο οποίος εξουσίαζε την ζωή και τον θάνατο, ήταν φτιαγμένο από ξύλο κυπαρισσιού.

Ο συμβολισμός του κυπαρισσιού για πένθιμο σκοπό διατηρήθηκε και στα χριστιανικά χρόνια. Αποτελεί το κατεξοχήν δένδρο που φυτεύεται στα κοιμητήρια συνδέοντας την γη με τον ουρανό «βοηθώντας τις ψυχές να ανέβουν στον ουρανό». Μια ακόμη θεωρία, είναι ότι τα κυπαρίσσια φυτεύονται στα κοιμητήρια για να αποδίδουν φόρο τιμής στους νεκρούς. Αυτό οφείλεται στο ότι οι κορυφές των δένδρων κλίνουν προς τα κάτω, αποδίδοντας σεβασμό στους κεκοιμημένους.

Πολλοί υποστηρίζουν επίσης ότι εξαφανίζει τις δυσάρεστες οσμές στα νεκροταφεία.

Ωστόσο το πιο πιθανό είναι να έχει επικρατήσει η χρήση του σε χώρους ταφής ανά τους αιώνες, λόγω του ριζικού του συστήματος, το οποίο δεν απλώνεται και δεν ανασηκώνει το έδαφος κάνοντας ζημιές στα ταφικά μνημεία.

Το κυπαρίσσι είναι επίσης το κύριο δέντρο νεκροταφείων και στον μουσουλμανικό κόσμο.

Είναι δημοφιλές δένδρο και στα σύγχρονα νεκροταφεία του Ισραήλ, με το σχήμα του να παρομοιάζει με κερί και με τον αειθαλή του χαρακτήρα να συμβολίζει την αθανασία της ψυχής.

Στην εβραϊκή όμως παράδοση, από κυπαρίσσι θεωρήθηκε ότι κατασκευάστηκε και η Κιβωτός του Νώε.

Ο γενικότερος συμβολισμός του στην αθανασία και την αιωνιότητα αντικατοπτρίζεται στο όνομα «sempervirens» που στα λατινικά σημαίνει «αειθαλές» ή «πάντα ζωντανό».

Εκτός όμως από την χρήση του ως σύμβολο του πένθους, το κυπαρίσσι χρησιμοποιήθηκε ευρέως και για την ξυλεία του.

Η εξαιρετικά ανθεκτική κοκκινωπή ξυλεία του εκτιμήθηκε από τα αρχαία ακόμη χρόνια για την υφή, το άρωμα και την αντοχή της στη φθορά. Ήταν ένα από τα αγαπημένα ξύλα των Αρχαίων Ελλήνων και των Ρωμαίων για την κατασκευή ανακτορικών πορτών. Λέγεται ότι οι αρχικές πόρτες της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη κατασκευάστηκαν από κυπαρίσσι και άντεξαν για πάνω από 1.000 χρόνια.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποίησαν την εξαιρετικά αρωματισμένη ξυλεία του για την παρασκευή σαρκοφάγων για μούμιες, καθώς η υψηλή περιεκτικότητα σε αιθέριο έλαιο έκανε το ξύλο ανθεκτικό στην αποσύνθεση. Η ρητίνη του επιπλέον, χρησιμοποιήθηκε στην ταρίχευση των νεκρών.

Χρησιμοποιείται όμως από τα αρχαία χρόνια και στην ναυπηγική λόγω της αντοχής του σε μύκητες και έντομα ακόμη και μετά την βύθιση στο νερό. Για τη κατασκευή καταρτιών πλοίων χρησιμοποιούνται ατόφιοι ολόκληροι κορμοί δένδρων αφού είναι ολόισιοι και απαιτούν έτσι ελάχιστη επιπλέον επεξεργασία.

Γι’ αυτό και στα δημοτικά τραγούδια το όμορφο και ευθυτενές κορμί ονομάζεται «κυπαρισσένιο».

Η ξυλεία του χρησιμοποιείται επίσης στην οικοδομή αλλά και στην κατασκευή επίπλων και ντουλαπιών αφού διατηρεί το άρωμά της και απωθεί τους σκώρους.

Η χρήση του κυπαρισσιού στην παραδοσιακή ιατρική χρονολογείται από την εποχή των Φαραώ της Αιγύπτου όπου χρησιμοποιήθηκε για τις στυπτικές, τονωτικές, αποσυμφορητικές και διουρητικές του ιδιότητες.

Πρόσφατα, ξεκίνησε η χρήση κυπαρισσιών και για την προστασία των εδαφών από την διάβρωση. Σε περιοχές με έδαφος υποβαθμισμένο και μικρού βάθους όπου κανένα άλλο είδος δασικού δέντρου δεν μπορεί να αναπτυχθεί φαίνεται να είναι η λύση.

Τον Ιούλιο του 2012, μια δασική πυρκαγιά, διάρκειας πέντε ημερών, κατέστρεψε 20.000 εκτάρια δάσους σε μια περιοχή της Βαλένθια στην Ισπανία. Μετά το τέλος της πυρκαγιάς , και μέσα στο μαύρο και καμένο τοπίο, μια ομάδα χιλίων περίπου κυπαρισσιών ηλικίας περίπου είκοσι ετών βρέθηκε σχεδόν αβλαβής!! Μόνο δέκα από αυτά τα κυπαρίσσια είχαν καεί. Το εντυπωσιακό αυτό γεγονός οδήγησε τους επιστήμονες σε έρευνες για το πόσο θα μπορούσε το κυπαρίσσι να χρησιμοποιηθεί στον σχηματισμό ζωνών αντιπυρικής προστασίας.

Τα κυπαρίσσια αποτελούν δημοφιλή επιλογή για την δημιουργία πυκνών ανεμοφρακτών, για την οριοθέτηση χώρων αλλά και αισθητικά για την ανάδειξη ψηλών κτιρίων.

Στην Κηφισιά χαρακτηριστικά είναι τα κυπαρίσσια μεγάλης ηλικίας στην είσοδο του Άλσους.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Caudullo, G., de Rigo, D., 2016. Cupressus sempervirens in Europe: distribution, habitat, usage and threats. In: San-Miguel-Ayanz, J., de Rigo, D., Caudullo, G., Houston Durrant, T., Mauri, A. (Eds.), European Atlas of Forest Tree Species. Publ. Off. EU, Luxembourg

2. Σεραφείμ Κ. Τσίτσα, 2003. Τ’ αγριόδεντρα του βουνού και του λόγγου

3. Γεώργιος Κοράκης, 2015. Δασική Βοτανική – Αυτοφυή Δέντρα και Θάμνοι της Ελλάδας

4. Wikipedia.org/Κυπάρισσος

5. Wikipedia.org/ Cupressus sempervirens

6. https://www.bbc.com/news/science-environment/Enigma of the trees that resist fire.